Wat hier gebeurt, is meer dan een kwestie van eigen verantwoordelijkheid of een gebrek aan afstemming. Als we beter kijken, spelen onderliggende mensbeelden een rol, zowel aan de kant van burgers als aan de kant van de overheid. De overheid spreekt verwachtingen uit over hoe burgers hun leven willen en kunnen leiden en onder welke omstandigheden zij daar hulp of ondersteuning bij nodig hebben. Burgers hebben op hun beurt verwachtingen van de mate waarin zij op de overheid kunnen rekenen (De Swaan 1976; 1996).

Dit voorbeeld is afkomstig uit het essay Machtige Mensbeelden. In het leven van deze jonge man botsen meerdere mensbeelden.

• De jeugdzorg en bijstand zijn meer gericht op het helpen of opvangen van de kwetsbare mens en ze zover krijgen om zelfredzaam te worden;
• de jonge man wordt juist als rationeel zelfredzame mens gezien die mondig is en onderbouwde keuzes kan maken wanneer hij een uitkering aanvraagt en op de wachtlijst komt voor een ggz-behandeling.

Mensbeelden: niet goed of fout

Mensbeelden zijn een veronderstelling over hoe mensen zijn, of over hoe ze zouden moeten zijn (zie Filmpje hieronder). Mensbeelden spelen een rol in wetgeving en beleid. Beleid wordt gemaakt door en voor mensen. Bij het maken van beleid wordt ervan uitgegaan dat de burgers voor wie het beleid bedoeld is, zich op een bepaalde manier gedragen. Het is logisch dat daar bepaalde mensbeelden aan ten grondslag liggen. Soms zijn die expliciet, vaak zijn ze impliciet, zoals ook in het rapport Mensbeelden achter beleid van het SCP staat beschreven. Het gaat bijvoorbeeld om beelden over hoe (groepen) mensen zich gedragen, welke keuzes zij maken en dus ook welke beleidsinstrumenten ingezet worden om die groepen “bij te sturen”. In het filmpje hieronder licht Roel, onderzoeker bij het SCP, toe wat mensbeelden precies zijn en wat de (impliciete) gevolgen daarvan kunnen zijn.

Wanneer we mensen hebben “geclassificeerd” op basis van een bepaalde beschrijving, roept dat ook beelden en verwachtingen op over de keuzes die zij maken, of over hun gedrag. Tot op zekere hoogte is dit heel behulpzaam omdat het de wereld om ons heen structureert.

Maar er kan sprake zijn van discriminatie, wanneer we de wereld structureren en opdelen in groepen mensen of mensbeelden baseren op (uiterlijke) kenmerken die niet relevant zijn voor het beleid of zelfs onrechtmatig zijn. Deze leermodule gaat niet over discriminatie, maar is wel een belangrijk aangrenzend thema, waar bijvoorbeeld de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme voor is opgericht en mee aan de slag gaat. Deze leermodule helpt wel bij het ontrafelen van de problematiek: het helder krijgen en expliciteren.

Er is geen goed of fout mensbeeld, maar het kan wel fout uitpakken voor mensen als het mensbeeld niet klopt met wat de burger op dat moment nodig heeft. Bovendien kunnen stereotiepe beelden en/of aannames over ‘kwetsbare patiënten’, ‘welwillende professionals’ of ‘calculerende burgers’ in de weg staan van vertrouwen en goed beleid. En zoals we hierboven zagen, kunnen er verschillende mensbeelden naast elkaar bestaan in een beleidsdomein en tussen beleidsdomeinen. Het feit dat er niet één heersend mensbeeld is, is precies de reden om te denken en spreken over mensbeelden in beleid. Juist de stapeling van mensbeelden maakt dat het voor een burger verwarrend is en er last van kan hebben.

Waarom is een mensbeeld lastig te herkennen?

Mensbeelden zijn als een bril waar je vaak onbewust doorheen kijkt. Als beleidsmaker, en ook als uitvoerder van dat beleid. Die vanzelf­sprekend­heid kan een probleem worden wanneer er waarden en wensbeelden uit voortvloeien, en daarmee beelden over de ‘goede’ en soms over de ‘slechte’ burger. Doordat die normatieve ideeën zo vanzelfsprekend lijken, kunnen ze in de (beleids)praktijk bovendien worden opgevat als een norm voor hoe mensen zich daadwerkelijk zouden gedragen. De RVS omschrijft dat als volgt in het essay Machtige mensbeelden :

Wat begint als een opvatting over het leven en het gedrag van burgers verwordt geleidelijk tot een algemeen geldende standaard waarvan nog maar moeilijk af te wijken is. Zelfs als de omstandigheden daar wel om vragen. Er kan dan een indeling ontstaan in ‘goede’ of ‘slechte’ burgers, afhankelijk van hoe goed ze in het onderliggende mensbeeld passen. Het kan gebeuren dat regels en systemen die bedoeld zijn om mensen te helpen, in de praktijk averechts uitpakken. Ze dringen mensen in de verdrukking en kunnen in het ergste geval zelfs vernederend uitpakken. Over deze onbedoelde neveneffecten hebben we het uitgebreider in deelmodule 2. Nu gaan we eerst aan de slag met mensbeelden.

Mensbeelden herkennen

Nu je in de eerste opdracht mensbeelden in je eigen leefomgeving hebt herkend, is een volgende stap om mensbeelden te herkennen in het verhaal van een ander, waar de ander dus mee te maken heeft, vanuit beleid. Dit vraagt om zorgvuldig luisteren, want zoals gezegd zijn de mensbeelden soms impliciet en goed verborgen.

In het volgende schema zie je een overzicht van vier mensbeelden, gebaseerd op het werk van Anne Schneider en Helen Ingram. Zij zijn twee politieke wetenschappers en ze introduceerden in de jaren negentig voor het eerst het idee van mensbeelden (social construction) in beleid. Hun overzicht kan je helpen om de mensbeelden te herkennen.

In het volgende kader zie je vragen die kunnen helpen om het mensbeeld verder te analyseren, wanneer je die eenmaal herkend hebt.

Bij het nadenken over en bespreken van mensbeelden kan het dus ook heel zinvol zijn om het om te keren: welke mensen passen niet in het mensbeeld en welke gevolgen heeft dat. In de volgende deelmodule leer je meer over dergelijke onbedoelde effecten.

Modules